Παρασκευή, 12 Ιουνίου 2015

Νέα εποχή στην αντιμετώπιση της κυστικής ίνωσης με επαναστατικές θεραπείες


Σε μια νέα εποχή μπαίνει η αντιμετώπιση της κυστικής ίνωσης, η οποία αποτελεί την συχνότερη απειλητική για τη ζωή κληρονομούμενη ασθένεια στην Ευρώπη, καθώς αναδύονται οι πρώτες θεραπείες που αλλάζουν τη ζωή των πασχόντων. Μάλιστα, στο άμεσο μέλλον αναμένονται ιδιαίτερα ελπιδοφόρες εγκρίσεις θεραπειών για όλο και περισσότερες μεταλλάξεις.
Περισσότεροι από 2.200 ειδικοί στην κυστική ίνωση από περισσότερες από 50 χώρες του κόσμου έχουν συγκεντρωθεί στην καρδιά της Ευρώπης, στις Βρυξέλλες, για να συμμετάσχουν στις εργασίες του 38ου Ευρωπαϊκού Συνεδρίου Κυστικής Ίνωσης που διεξάγεται στην πόλη από 10 έως 13 Ιουνίου 2015.
Ο Συντονιστής- Διευθυντής του Τμήματος Ινοκυστικής στο Νοσοκομείο Παίδων Αγία Σοφία Σταύρος Ντουντουνάκης, που παρακολουθεί τις εργασίες του Συνεδρίου τονίζει ότι τα νέα για την επαναστατική θεραπεία της κυστικής ίνωσης συνεχίζονται, καθώς πολύ σύντομα περιμένουμε την έγκριση για τον συνδυασμό των ουσιών lumacaftor και ivacaftor για τους ομόζυγους ασθενείς με μετάλλαξη ΔF508 που στοχεύουν στο αίτιο της νόσου. «Εντός του 2017», πρόσθεσε, «περιμένουμε νέα φάρμακα για τις υπόλοιπες μεταλλάξεις, θεραπείες που ήδη αλλάζουν ριζικά το τοπίο της κυστικής ίνωσης προς το καλύτερο».
Επίσης μεταξύ άλλων έγινε εκτεταμένη αναφορά στο νεογνικό screening για τη νόσο και τη σημασία στην έγκαιρη διάγνωση της πάθησης. Μια εξέταση που γίνεται πλέον στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, όμως μέχρι στιγμής δεν έχει καθιερωθεί στη χώρα μας. Όταν γίνεται έγκαιρη διάγνωση δίνεται νωρίτερα η κατάλληλη θεραπεία με αποτέλεσμα την καλύτερη ποιότητα ζωής του ασθενή και παρέχεται σωστή γενετική καθοδήγηση των συγγενών του ασθενούς, με σκοπό την αποφυγή νέων γεννήσεων. Το συνέδριο αυτό, το οποίο διεξάγεται μία φορά τον χρόνο, έχει αποκτήσει ξεχωριστή σημασία τόσο για την επιστημονική και ιατρική κοινότητα, όσο και για την κοινότητα των ασθενών.
Όπως δήλωσε η καθηγήτρια Κρις Ντε Μπεκ, πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Κυστικής Ίνωσης (ECFS - https://www.ecfs.eu/) που διοργανώνει το συνέδριο, στο πλαίσιό του «θα συζητηθούν όλες οι εξελίξεις στην ιατρική έρευνα, τα νεότερα από τις νέες θεραπείες και οι πρόοδοι στη φροντίδα των πασχόντων αλλά και των οικείων τους, με στόχο ένα καλύτερο μέλλον για κάθε παιδί και ενήλικα που ζει με κυστική ίνωση στην Ευρώπη και εκτός αυτής».
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του συνεδρίου καθηγητής Ζωρζ Κασιμίρ, δήλωσε ότι η διεξαγωγή του συνεδρίου αποτελεί τεράστια στήριξη και κίνητρο για τους ερευνητές που παλεύουν για καλύτερη επιβίωση και ποιότητας ζωής για τους ασθενείς σε όλη την Ευρώπη.
Είναι η πρώτη φορά μετά από 20 χρόνια που διοργανώνεται το συνέδριο στο Βέλγιο - και στο μεσοδιάστημα, πολλά έχουν αλλάξει. «Οι πάσχοντες από κυστική ίνωση ζουν περισσότερο και καλύτερα, σε πολλές χώρες περισσότεροι από τους μισούς ασθενείς είναι πλέον ενήλικες, ενώ η φροντίδα τους γίνεται πλέον από εξειδικευμένες διεπιστημονικές ομάδες», δήλωσε η δρ Καρλήν Ντε Ρέκε, πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οργάνωσης Ασθενών με Κυστική Ινωση CF Europe και της Ένωσης Ασθενών με Κυστική Ίνωση του Βελγίου. «Ωστόσο, η κυστική ίνωση παραμένει μία ανίατη και απειλητική για τη ζωή ασθένεια, και η μοναδική ελπίδα για τους ασθενείς και τις οικογένειές τους είναι οι έρευνες για πιο αποτελεσματικές θεραπείες».
Από τους περισσότερους από 2.200 συνέδρους, το περίπου 80% είναι Ευρωπαίοι και οι υπόλοιποι από χώρες εκτός Γηραιάς Ηπείρου, ενώ τα θέματα που παρουσιάζονται καλύπτουν όλες τις πλευρές της αιτιοπαθογένειας και της αντιμετώπισης της νόσου. Στο πρόγραμμά του συμπεριλαμβάνονται παρουσιάσεις, δορυφορικά συμπόσια, ομάδες εργασίες, ομάδες ειδικού ενδιαφέροντος, συνεδρίες ePoster και συζητήσεις με ειδικούς.
Κατά την εναρκτήρια τελετή του συνεδρίου, που πραγματοποιήθηκε χθες, απονεμήθηκε το Βραβείο της ECFS στον δρα Κάρλο Καστελάνι, καθηγητή Κλινικής Γενετικής στην Σχολή Ιατρικής Γενετικής του Πανεπιστημίου της Βερόνα, στην Ιταλία, και προέδρου της Ιταλικής Εταιρείας Κυστικής Ίνωσης. Το Βραβείο της ECFS απονέμεται για να τιμήσει επιστήμονες οι οποίοι με το έργο τους συνέβαλαν αποφασιστικά στην κατανόηση της κυστικής ίνωσης ή στην θεραπεία ή την φροντίδα των πασχόντων από αυτήν. Ο δρ Καστελάνι έχει πραγματοποιήσει δεκάδες έρευνες για την επιδημιολογία, τη συσχέτιση φαινοτύπου-γονοτύπου, τη διάγνωση, τον προληπτικό έλεγχο και την φροντίδα των πασχόντων από κυστική ίνωση, ενώ είναι πρωτοπόρος και στον έλεγχο των νεογνών για τη νόσο.
Για περισσότερες πληροφορίες  www.ecfs.eu/brussels2015 
Πηγή : iatronet
                                     
Η κυστική ίνωση (αγγλ. cystic fibrosis) ή αλλιώς ινοκυστική νόσος αποτελεί το πιο διαδεδομένο κληρονομικό νόσημα στην λευκή φυλή. Περίπου 1 στα 2000-2500 παιδιά εκτιμάται ότι γεννιούνται κάθε χρόνο στην Ελλάδα με κυστική ίνωση, ενώ το 4-5% του πληθυσμού θεωρείται ότι είναι φορείς.

Διασταύρωση φορέων του γονιδίου της νόσου
Η κυστική ίνωση μεταβιβάζεται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο κληρονόμησης στους απογόνους. Προκαλείται από μία ποικιλία μεταλλάξεων στο γονίδιο του ρυθμιστή της διαμεμβρανικής αγωγιμότητας της κυστικής ίνωσης (CFTR), το οποίο βρίσκεται στο έβδομο χρωμόσωμα. Το γονίδιο αυτό κωδικοποιεί μια ρυθμιστική πρωτεΐνη (Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator), η οποία ελέγχει την διέλευση χλωρίου διαμέσου των μεμβρανών των επιθηλιακών κυττάρων διαφόρων οργάνων του σώματος όπως των πνευμόνων, του παγκρέατος, των ιδρωτοποιών αδένων και του εντέρου. Μεταλλάξεις στο γονίδιο προκαλούν μειωμένη παραγωγή ή λειτουργικότητα της πρωτεΐνης με αποτέλεσμα στο επιθήλιο των προσβαλλομένων οργάνων να παράγεται παχύρρευστη κολλώδης βλέννα η οποία αποφράσσει τους πόρους των αδένων με συνέπεια την προοδευτική καταστροφή του ιστού των οργάνων (ίνωση) και την τελική ανεπάρκεια τους.

Συμπτώματα

Κλινικά συμτώματα της κυστικής ίνωσης
Τα συμπτώματα πρωτοεμφανίζονται μέσα στον πρώτο χρόνο της ζωής, αλλά μπορεί να εμφανιστούν και αργότερα στην παιδική ηλικία. Η σοβαρότητα των συμπτωμάτων ποικίλει. Τα συμπτώματα του αναπνευστικού συστήματος είναι ο επίμονος βήχας, ο συριγμός, η δύσπνοια καθώς και οι επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις του θώρακα που προκαλούν βλάβη στους πνεύμονες. Όσον αφορά στα γαστρεντερικά συμπτώματα διακρίνουμε τον υποσιτισμό, που οδηγεί σε μικρή σωματική ανάπτυξη και χαμηλή αύξηση του βάρους (ακόμη και αν ο ασθενής έχει καλή όρεξη και τρώει πολύ, καθώς το πρόβλημα εντοπίζεται στην χώνεψη και την απορρόφηση των τροφών), διογκωμένη κοιλιά,και δυσκοιλιότητα. Επιπλέον συμπτώματα είναι οι επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις των ιγμορείων, οι πολύποδες που σχηματίζονται στη μύτη, βλάβη του ήπατος που μπορεί να οδηγήσει σε κίρρωση, διαβήτης, παγκρεατίτιδα (φλεγμονή του παγκρέατος), πρόπτωση του ορθού, οστεοπόρωση (λέπτυνση των οστών) που εμφανίζεται λόγω κακής απορρόφησης ορισμένων τροφών και ιδίως της βιταμίνης D, η οποία είναι αναγκαία για τη διατήρηση υγιών οστών και η πολύ αλμυρή γεύση που έχει ο ιδρώτας.

Διάγνωση
Η διάγνωση της κυστικής ίνωσης πραγματοποιείται με τρεις κυρίως τρόπους:

α) με εξέταση ιδρώτα: Ο γιατρός μπορεί να προγραμματίσει εξέταση ιδρώτα αν υποψιάζεται κυστική ίνωση από τα υπάρχοντα συμπτώματα. Αυτή η εξέταση μετρά την ποσότητα του άλατος (χλωριούχο νάτριο) στον ιδρώτα του δέρματος. Τα άτομα με κυστική ίνωση έχουν αφύσικα υψηλά επίπεδα άλατος στον ιδρώτα. Τα επίπεδα του νατρίου υπερβαίνουν τα 60 mmol/l και του χλωρίου υπερβαίνουν τα 70 mmol/l σε ένα δείγμα ιδρώτα.

β)με γενετική εξέταση: Η γενετική εξέταση μπορεί να επιβεβαιώσει τη διάγνωση. Λαμβάνονται μερικά κύτταρα είτε από το εσωτερικό του μάγουλου είτε από μια εξέταση αίματος και ελέγχονται για τον εντοπισμό του γονιδίου της κυστικής ίνωσης.

γ)με έλεγχο: Στις μέρες μας όλα τα νεογέννητα ελέγχονται για κυστική ίνωση. Λαμβάνεται δείγμα με ένα μικρό τσίμπημα στην φτέρνα, περίπου την έκτη ημέρα μετά την γέννηση. Αυτό μπορεί να εντοπίσει μια χημική ουσία, που ονομάζεται immunoreactive trypsinogen, που είναι υψηλή σε βρέφη με κυστική ίνωση. Αν βρεθεί υψηλή, τότε γίνεται εξέταση ιδρώτα και γενετική εξέταση για να επιβεβαιωθεί η διάγνωση. Αυτός ο έλεγχος θεωρείται σημαντικός, διότι όσο νωρίτερα γίνεται η διάγνωση, τόσο πιο γρήγορα μπορεί να αρχίσει η θεραπεία, η οποία βελτιώνει τις προοπτικές εξέλιξης της νόσου (πρόγνωση).

Θεραπεία

Η θέση του CFTR γονιδίου στο χρωμόσωμα 7
α) Φυσιοθεραπεία και άσκηση: Η τακτική φυσιοθεραπεία στο στήθος είναι πολύ σημαντική. Αυτό βοηθά στον καθαρισμό των αναπνευστικών οδών από την παχύρρευστη βλέννα. Ο φυσιοθεραπευτής δείχνει συνήθως στους γονείς πώς να το κάνουν αυτό στα παιδιά τους. Πρόκειται για ένα ειδικό τρόπο με σταθερά ελαφρά χτυπήματα στο στήθος, ενώ το παιδί είναι ξαπλωμένο μπρούμυτα ώστε να εξωθηθεί η βλέννα και τα πτύελα προς τα έξω και να αποβληθούν από τον οργανισμό με τον βήχα. Αυτή η φυσιοθεραπεία του στήθους, συνήθως γίνεται δύο φορές την ημέρα αλλά μπορεί να γίνεται περισσότερες φορές αν υπάρχει λοίμωξη στον θώρακα.Είναι επίσης σημαντικό να ενθαρρύνονται τα παιδιά να ασκούνται και να είναι όσο πιο ενεργά και σε όσο το δυνατόν καλύτερη φυσική κατάσταση . Γι αυτόν τον λόγο , ενθαρρύνονται τα σπορ και τα παιχνίδια.

β)Αντιβιοτικά και αντιμυκητικά: Η χορήγηση αντιβιοτικών είναι ο βασικός τρόπος θεραπείας. Πολλά παιδιά με κυστική ίνωση, λαμβάνουν αντιβιοτικά τακτικά και για μακρά χρονική διάρκεια. Η δόση αυξάνεται και / ή χορηγούνται άλλα είδη αντιβιοτικών όταν αναπτύσσεται μια λοίμωξη στο στήθος. Διάφορα βακτήρια μπορούν να προκαλέσουν λοιμώξεις και τα αντιβιοτικά που επιλέγονται εξαρτώνται από τα βακτήρια που βρέθηκαν σε δείγματα πτυέλων. Συχνά απαιτείται η ενδοφλέβια χορήγηση αντιβιοτικών για σοβαρές λοιμώξεις που δεν ελέγχονται με αντιβιοτικά δισκία.

γ)Εισπνεόμενα φάρμακα: Εισπνεόμενα βρογχοδιασταλτικά φάρμακα χορηγούνται για να ανοίξουν τις αναπνευστικές οδούς. Ένα τέτοιο φάρμακο είναι η σαλβουταμόλη. Αυτό είναι παρόμοιο με τη θεραπεία που χρησιμοποιείται για το άσθμα.

δ)Dornase άλφα: Το Dornase άλφα είναι ένα φάρμακο που δίνεται με εκνεφωτή σε ορισμένες περιπτώσεις. Βοηθά να κάνει την παχύρρευστη βλέννα πιο λεπτόρρευστη και καθιστά ευκολότερη την απόχρεμψή της με τον βήχα, απαλλάσσοντας έτσι από τη βλέννα τις αναπνευστικές οδούς. Αυτό μπορεί να μειώσει τον αριθμό των λοιμώξεων του πνεύμονα και να συμβάλει στη βελτίωση της λειτουργίας των πνευμόνων.

ε)Οξυγόνο: Τα άτομα με προχωρημένη νόσο των πνευμόνων μπορούν να επωφεληθούν από την χορήγηση οξυγόνου, ιδιαίτερα τη νύχτα.

ζ)Κατάλληλη διατροφή: Τα ένζυμα που απαιτούνται για την πέψη των τροφών, είναι μειωμένα σε μεγάλο βαθμό στα περισσότερα άτομα με κυστική ίνωση. Ως εκ τούτου τα παιδιά με κυστική ίνωση χρειάζονται δίαιτα υψηλής περιεκτικότητας σε λίπη και υδατάνθρακες. Η διαιτολόγος θα δώσει συνήθως λεπτομερείς συμβουλές. Μπορεί επίσης να χρειαστούν συμπληρώματα διατροφής και ποτών , υψηλής ενεργειακής αξίας. Επιπλέον, χρειάζονται συμπληρώματα βιταμινών καθώς πολλές βιταμίνες των τροφών, δεν απορροφώνται πολύ καλά.Στις περισσότερες περιπτώσεις απαιτούνται συμπληρώματα ενζύμων για να βοηθήσουν στην αφομοίωση των τροφών (αντικαθιστούν τα ένζυμα που κανονικά προέρχονται από το πάγκρεας ) και πρέπει να λαμβάνονται κάθε φορά που ο ασθενής λαμβάνει τροφή, που σημαίνει λήψη πολλών δόσεων κάθε μέρα.

Επιπλέον θεραπείες της κυστικής ίνωσης είναι:

• Έλλειψη αλάτων μπορεί να εμφανιστεί σε ζεστό καιρό και μπορεί να χρειαστεί λήψη σχετικών συμπληρωμάτων . • Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζονται ηπατικά προβλήματα και μπορεί να απαιτηθούν εξειδικευμένες θεραπείες ήπατος. • Εάν εμφανιστεί διαβήτης συνήθως απαιτεί θεραπεία με ινσουλίνη. • Μερικές φορές αναπτύσσονται πολύποδες στη μύτη, που μπορούν να αντιμετωπιστούν με σταγόνες στεροειδών και ρινικά σπρέι. • Η παλινδρόμηση οξέων από το στομάχι στον οισοφάγο , είναι συνηθισμένο πρόβλημα και μπορεί να αντιμετωπιστεί με φάρμακα που μειώνουν την οξύτητα των στομαχικών υγρών. • Η δυσκοιλιότητα είναι αρκετά συχνή και ενδέχεται να απαιτήσει την λήψη καθαρτικών σε τακτική βάση. • Όλα τα άτομα με κυστική ίνωση πρέπει να κάνουν τα εμβόλια ρουτίνας και επίσης να κάνουν ανελλιπώς τα ετήσια εμβόλια για την πρόληψη της γρίπης και του πνευμονιόκοκκου, που βοηθάει στην πρόληψη της πνευμονίας που προκαλείται από αυτό το βακτήριο. • Η μεταμόσχευση πνεύμονα ή καρδιάς / πνεύμονα μπορεί να είναι μια επιλογή σε ορισμένες περιπτώσεις αν η κατάσταση των πνευμόνων επιδεινωθεί σοβαρά.

Νεότερες θεραπείες αναπτύσσονται και διερευνάται η αποτελεσματικότητά τους και αν διαπιστωθεί ότι είναι επιτυχείς , θα χρησιμοποιηθούν ευρύτερα στο μέλλον. Για παράδειγμα: • Γονιδιακή θεραπεία. Αυτό συνεπάγεται τη χρήση ενός εισπνεόμενου σπρέι για την προώθηση στους πνεύμονες κανονικών αντιγράφων (μη ελαττωματικών) του γονιδίου κυστικής ίνωσης. • Φαρμακευτικές ουσίες , οι οποίες μπορούν να διορθώσουν την ανωμαλία άλατος και να ρυθμίσουν τα υγρά των κυττάρων ώστε να μην καθίστανται παχύρρευστες η βλέννα και οι άλλες εκκρίσεις, που δημιουργούνται στους πνεύμονες και σε άλλα όργανα. • Νέες μέθοδοι για τη βελτίωση της δράσης των ήδη εφαρμοζομένων θεραπειών βρίσκονται σε στάδιο ανάπτυξης.

Πρόληψη
Οι υποψήφιοι γονείς κατά τον προγεννητικό έλεγχο υποβάλλονται σε γονιδιακή εξέταση ινοκυστικής νόσου. Οι πιθανότητες να γεννηθεί παιδί με κυστική ίνωση από γονείς που είναι φορείς (και οι δύο) είναι μία στις τέσσερις.

Πηγές - βιβλιογραφία
Michael Connor- Malcolm Ferguson-Smith: Βασικές αρχές ιατρικής γενετικής
Αντώνης Σακελλαρόπουλος: «Κυστική ίνωση: Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου», Περισκόπιο της Επιστήμης, τεύχος 212 (Δεκέμβριος 1997), σσ. 43-48

Δευτέρα, 8 Ιουνίου 2015

Μελέτη για το Παγκόσμιο Βάρος των Ασθενειών



Τα προβλήματα υγείας αυξάνονται παράλληλα με το προσδόκιμο ζωής


Μόνο το 4,3% των ανθρώπων παγκοσμίως είναι απολύτως υγιείς, ενώ στα παιδιά το ποσοστό ανέρχεται στο 36% και στα άτομα άνω των 80 ετών στο 0,03%, σύμφωνα με διεθνή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό έντυπο The Lancet. 

Η «Μελέτη για το Παγκόσμιο Βάρος των Ασθενειών 2013», που περιλαμβάνει στοιχεία για 301 οξείες και χρόνιες παθήσεις σε 188 χώρες, δείχνει ότι διεθνώς το ποσοστό των «χαμένων ετών υγιούς ζωής» λόγω κάποιας ασθένειας αυξήθηκε από 21% το 1990 σε 31% το 2013. 

Η έρευνα προειδοποιεί ότι, καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός γερνάει και αυξάνει το ποσοστό των ηλικιωμένων, ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν με κάποιο πρόβλημα υγείας, αναμένεται να αυξηθεί με γρήγορο ρυθμό στις επόμενες δεκαετίες. 

Μεταξύ 1990-2013, παρατηρήθηκε μια μεταβολή στις κύριες αιτίες απώλειας της υγείας. Οι πόνοι στη μέση και στον αυχένα, η κατάθλιψη, η αναιμία λόγω σιδηροπενίας και η απώλεια ακοής λόγω γήρανσης παίζουν πλέον μεγαλύτερο ρόλο διεθνώς. Ειδικότερα, τα μυοσκελετικά προβλήματα (πόνοι μέσης, αυχένα, αρθριτικά κ.α.), καθώς επίσης οι ψυχικές διαταραχές (κυρίως κατάθλιψη, άγχος και κατάχρηση ναρκωτικών και άλλων ουσιών), είναι οι αιτίες για σχεδόν το ήμισυ των προβλημάτων υγείας στη Γη. 

Σε διεθνές επίπεδο, ο αριθμός των ατόμων με σοβαρές παθήσεις αυξήθηκε σημαντικά κατά τα τελευταία 23 χρόνια, ενώ όσοι έχουν πάνω από δέκα παθήσεις, αυξήθηκαν κατά 52%.

Το 2013, έξι χρόνια προβλήματα υγείας ήταν κυρίαρχα σ' ένα μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού: κακή στοματική υγεία (2,4 δισεκατομμύρια άνθρωποι), πονοκέφαλος (1,6 δισεκατομμύρια), αναιμία λόγω έλλειψης σιδήρου (1,2 δισεκατομμύρια), απώλεια ακοής λόγω ηλικίας (1,23 δισεκατομμύρια), έρπης γεννητικών οργάνων (1,12 δισεκατομμύρια) και ημικρανία (850 εκατομμύρια). 

Σημαντική αύξηση παρουσιάζουν μεταξύ 1990-2013 παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ (92%) και η οστεοαρθρίτιδα (75%). Συχνά, τα προβλήματα από μια πάθηση αυξάνονται πολύ ταχύτερα από ό,τι οι θάνατοι εξαιτίας αυτής της. Για παράδειγμα, ενώ μεταξύ 1990-2013 τα περιστατικά διαβήτη, παγκοσμίως, αυξήθηκαν κατά 43%, οι θάνατοι λόγω διαβήτη αυξήθηκαν μόνο κατά 9%.

Η συντακτική ομάδα της μελέτης, με επικεφαλής τον καθηγητή Ιατρικής του Πανεπιστημίου Ουάσινγκτον των ΗΠΑ, Θιο Βος, επισημαίνει ότι πολλοί άνθρωποι πάσχουν από προβλήματα που δεν έχουν τύχει της δέουσας προσοχής, όπως μυοσκελετικές, ψυχικές και συμπεριφορικές παθήσεις. «Το θέμα δεν είναι μόνο να ζει κανείς μέχρι τα βαθιά γεράματα, αλλά να ζει και με υγεία» υπογραμμίζουν στα συμπεράσματα της μελέτης. 

Επιμέλεια: Μαίρη Μπιμπή
health.in.gr, ΑΠΕ-ΜΠΕ
Πηγή : http://health.in.gr/